Viêm da nổi cục – Bệnh mới nổi và diễn biến phức tạp trên trâu bò

Bệnh viêm da nổi cục (tên tiếng Anh là Lumpy Skin Disease, viết tắt là LSD), còn được gọi là bệnh viêm da nổi cục truyền nhiễm hoặc bệnh da sần, là bệnh truyền nhiễm do một loại vi rút thuộc họ Poxviridae gây ra trên trâu, bò. Vi rút không gây bệnh trên người. Đường truyền lây chủ yếu qua côn trùng đốt như muỗi, ruồi, ve; bệnh cũng có thể lây truyền do vận chuyển trâu, bò mang mầm bệnh, sử dụng chung máng uống, khu vực cho ăn, sữa, tinh dịch và qua tiếp xúc trực tiếp.

     Dịch bệnh xảy ra theo mùa, chủ yếu vào những tháng ấm, khi côn trùng hoạt động mạnh và phong phú nhất, gây thiệt hại về năng suất do sản lượng sữa giảm mạnh, giảm khả năng sinh sản, sảy thai, tổn thương da, giảm tăng trọng và có thể chết, gây tổn thất về kinh tế do hạn chế vận chuyển và thương mại.

     1. Đặc điểm của vi rút gây bệnh

     Vi rút gây bệnh viêm da nổi cục thuộc họ Poxviridae, chi Capripoxvirus, cùng chi với vi rút gây bệnh đậu trên dê, cừu.

     Vi rút có thể bị tiêu diệt ở nhiệt độ 55 độ C trong 2 giờ, 65 độ C trong 30 phút. Vi rút có thể được hồi phục từ những nốt sần trên da được giữ ở nhiệt độ -80 độ C trong 10 năm và dịch nuôi cấy mô nhiễm vi rút được bảo quản ở nhiệt độ 4 độ C trong 6 tháng.

     Vi rút nhạy cảm với môi trường pH kiềm hoặc a xít; có thể tồn tại ở môi trường pH = 6,6 – 8,6 trong 5 ngày ở nhiệt độ 37 độ C.

     Hóa chất sử dụng để diệt vi rút viêm da nổi cục bao gồm ether (20%), chloroform, formalin (1%), phenol (2% trong 15 phút), sodium hypochlorite (2 – 3%), hợp chất iodine (pha loãng 1:33), Virkon (2%), hợp chất amoni bậc bốn (0,5%) và một số chất tẩy rửa như sodium dodecyl sulphate.

     Vi rút viêm da nổi cục rất ổn định, tồn tại trong thời gian dài ngoài môi trường, đặc biệt là ở dạng vảy khô; tồn tại trong các nốt da hoại tử trên 33 ngày, trong các lớp vảy khô lên đến 35 ngày và ít nhất 18 ngày trong da phơi khô. Vi rút nhạy cảm với ánh sáng mặt trời và chất tẩy rửa có chứa dung môi lipid, nhưng trong điều kiện môi trường tối và ẩm ướt, ví dụ như chuồng trại bị ô nhiễm, vi rút có thể tồn tại trong nhiều tháng.

 2. Đặc điểm dịch tễ

     Động vật mẫn cảm với vi rút viêm da nổi cục là trâu, bò. Tỷ lệ trâu, bò mắc bệnh khoảng 10 – 20%; tỷ lệ chết khoảng 1 – 5%. Thời gian ủ bệnh trung bình khoảng 4 – 14 ngày.

     Côn trùng chân đốt được xem là véc tơ truyền bệnh viêm da nổi cục. Mặc dù đến nay chưa xác định được véc tơ truyền bệnh cụ thể, muỗi, ruồi cắn và ve đực có thể đóng vai trò quan trọng trong việc làm lây truyền vi rút. Vai trò của các véc tơ truyền bệnh là khác nhau giữa các khu vực địa lý khác nhau, phụ thuộc vào nguồn và đặc điểm của mỗi loại véc tơ. Trâu, bò đực nhiễm bệnh có thể bài thải vi rút qua tinh dịch; tuy nhiên đến nay vẫn chưa có bằng chứng về đường lây truyền bệnh viêm da nổi cục thông qua tinh dịch. Ngoài ra, cũng chưa rõ có hay không việc truyền lây vi rút qua đường thức ăn và nước uống nhiễm mềm bệnh. Tiếp xúc trực tiếp được cho là không đóng vai trò quan trọng trong lây truyền vi rút viêm da nổi cục.

     Các nốt sần và vảy da chứa một lượng vi rút viêm da nổi cục tương đối cao. Vi rút có thể được phân lập từ những bệnh phẩm này trong 35 ngày và có thể lâu hơn. Vi rút có thể được phân lập từ máu, nước bọt, dịch tiết ở mắt và mũi và tinh dịch. Vi rút được tìm thấy trong máu trong khoảng từ 7 đến 21 ngày sau khi nhiễm bệnh, với mức độ thấp hơn so với trong các nốt sần ở da tại cùng thời điểm lấy mẫu. Sự bài thải của vi rút trong tinh dịch có thể kéo dài tới 42 ngày. Cũng có bằng chứng về sự lây truyền vi rút qua nhau thai. Vi rút viêm da nổi cục không gây bệnh mạn tính. Một số động vật bị bệnh không biểu hiện triệu chứng lâm sàng, nhưng mang vi rút trong máu và có thể truyền bệnh cho động vật khỏe thông qua côn trùng hút máu.

     3. Triệu chứng, bệnh tích

     Trâu, bò mắc bệnh có những dấu hiệu dưới đây:

     – Sốt cao, có thể trên 41độ C.

     – Giảm năng suất sữa rõ rệt ở gia súc đang cho con bú.

     – Suy nhược, bỏ ăn và hốc hác.

     –  Viêm mũi, viêm kết mạc và tiết nhiều nước bọt.

     – Sưng hạch bạch huyết bề mặt.

     – Hình thành các nốt sần có đường kính từ 2–5 cm, đặc biệt là ở da đầu, cổ, chân, bầu vú, cơ quan sinh dục và đáy chậu trong vòng 48 giờ sau khi bắt đầu phản ứng sốt. Các nốt sân này có hình tròn, chắc, tròn và nhô cao, liên quan đến da, mô dưới da và đôi khi cả các cơ bên dưới.

     – Các nốt sần lớn có thể bị hoại tử và cuối cùng là xơ hóa và tồn tại trong vài tháng; để lại các vết sẹo có thể tồn tại vĩnh viễn.

     – Các mụn nước, vết hoại tử và vết loét có thể xuất hiện ở màng nhầy của miệng và đường tiêu hóa cũng như trong khí quản và phổi.

    – Các chân và các bộ phận vùng bụng khác của cơ thể, chẳng hạn như bao da, ức, bìu và âm hộ, có thể bị tiết dịch, khiến con vật không muốn di chuyển.

     – Bò đực có thể bị vô sinh vĩnh viễn hoặc tạm thời.

     – Bò mang thai có thể sảy thai và động dục trong vài tháng.

4.Tình hình dịch bệnh Viêm da nổi cục hiện nay

Từ tháng 7/2020, khi bệnh Viêm da nổi cục (VDNC) xuất hiện trên đàn gia súc với 13 ổ dịch tại Trung Quốc, Cục Thú y (Bộ NN&PTNT) đã có những cảnh báo về dịch bệnh này. Tuy nhiên, đến tháng 10/2020, bệnh VDNC đã xuất hiện tại Việt Nam với 2 ổ dịch đầu tiên tại Lạng Sơn và Cao Bằng.

Tuy cơ quan chức năng đã có văn bản cảnh báo và hướng dẫn nhận biết bệnh VDNC về các địa phương, nhưng dịch vẫn xảy ra do nhiều nguyên nhân, trong đó quan trọng nhất chính là các vật truyền bệnh như ruồi, muỗi, ve, mòng… còn tồn tại nhiều, nên dịch lây nhanh và rộng trong thời gian ngắn.

Theo thống kê của Cục Thú y, hiện nay dịch VDNC đã xảy ra ở 781 xã của 149 huyện tại 25 tỉnh, thành phố. Tổng số gia súc mắc bệnh là 17.544 con. Số lượng này chỉ chiếm chưa đến 0,2% tổng đàn trâu bò của cả nước. Tổng số gia súc buộc phải tiêu hủy, hoặc bị chết cũng chỉ chiếm khoảng 7% số bị bệnh.

“Có thể khẳng định, tuyệt đại đa số trâu, bò trên lãnh thổ Việt Nam chưa mắc bệnh VDNC, vẫn còn an toàn, cho nên bà con và người tiêu dùng yên tâm sử dụng sản phẩm từ trâu, bò”, ông Nguyễn Văn Long cho biết, đồng thời khuyến cáo người tiêu dùng cần tìm hiểu về nguồn gốc sản phẩm trước khi mua.

Các địa phương đang triển khai tích cực các biện pháp phòng chống dịch, như vệ sinh tiêu độc, khử trùng, nhất là việc tiêu diệt các đối tượng truyền bệnh.

Một biện pháp kiểm soát dịch VDNC cũng đang được thực hiện khá hiệu quả, đó là tiêm phòng vaccine cho trâu, bò. Vì đây là loại bệnh mới, nên chưa có vaccine tiêm phòng trong danh mục được cấp phép lưu hành tại Việt Nam, Cục Thú y đã tham mưu để Bộ NN&PTNT ra quyết định nhập trên 4 triệu liều vaccine theo Luật Thú y.

Theo tính toán của Cục Thú y, nếu có kế hoạch cụ thể và khoa học về tiêm phòng tại các địa phương, thì lượng vaccine nhập về sẽ đảm bảo phủ rộng được trên 50% đàn gia súc cả nước. Ghi nhận từ địa phương, việc tiêm vaccine rất khả quan. Những đàn gia súc nào được tiêm phòng đến thời điểm này đều phát triển tốt và không mắc bệnh.

 Việc cần làm ngay là các địa phương phải khẩn trương lên kế hoạch, đăng ký mua vaccine và vào cuộc quyết liệt để phòng chống dịch bệnh có hiệu quả. Từ cơ sở mới có thể xây dựng kế hoạch trình cấp có thẩm quyền bố trí kinh phí và đăng ký với nhà cung ứng vaccine để có cơ sở nhập khẩu. Nếu chúng ta tổ chức tiêm phòng tốt thì hy vọng sẽ sớm kiểm soát được dịch bệnh này. Do vaccine cho bệnh VDNC cần tối thiểu 3 tuần sau tiêm mới có thể có miễn dịch cho đàn gia súc, vì vậy các công tác chuẩn bị vaccine, tiêm cũng như theo dõi sau tiêm cũng bị chi phối theo về thời gian, nên các tỉnh cần khẩn trương lên kế hoạch về nhu cầu sử dụng vaccine.

 “Về nguyên tắc, Luật Thú y đã cấm vận chuyển, buôn bán, giết mổ và tiêu thụ gia súc bị bệnh và gia súc nghi bị bệnh, gia súc nằm trong các vùng, ổ dịch. Nhưng thực tế, với giá trị mỗi con gia súc lên đến hàng chục triệu đồng như hiện nay, nếu địa phương không kiểm soát nghiêm ngặt thì chắc chắn sẽ có hiện tượng ‘bán chạy’ khi gia súc bị bệnh”.

Trần Thị Cúc (Theo http://baochinhphu.vn/Kinh-te/Som-kiem-soat-dich-viem-da-noi-cuc-trau-bo/428115.vgp)